https://www.saljukidsstudies.ir/ مطالعات سلجوقیان fa daily 1 Mon, 20 Jan 2025 00:00:00 +0330 Mon, 20 Jan 2025 00:00:00 +0330 https://www.saljukidsstudies.ir/article_226993.html مقبره‌های برجی که در دوران سلطنت سلسله‌های ترک، مانند غزنویان، سلجوقیان و ایلخانیان، ساخته شده‌اند را می‌توان در گسترۀ وسیع ایران و سرزمین‌های مجاور (قفقاز و افغانستان) مشاهده کرد. مشخص شده است که بناهای معماری از این دست، خیلی قبل‌تر از اسلام در نواحی هموار اوراسیا، در قزاقستان، ساخته می‌شدند و ظهور مقبره‌های برجی در ایران یکی از مظاهر هم‌زیستی فرهنگی ترک‌ها و ایرانیان است. با توجه به زمان ساخت اولین بناهای تاریخی از این دست که همزمان باحضور اولین      قبایل  ترک در ایران است، می‌توان به این مسئله پی برد. این مقاله با مطالعۀ معماری مقبره‌ها و به‌طور خاص، مقبره‌های برجی قلمروهای سرزمینی ایران و قزاقستان، به رابطۀ فرهنگ اسلامی و تمدن عشایری در قرون دهم تا چهاردهم می‌پردازد. توجه اصلی آن بر تأثیرات معنوی و فرهنگی استیلای ترکان بر ایران است. به‌عنوان مثال، مقبره‌های برجی که در سرزمین‌های هموار اوراسیا ساخته شده‌اند، میراث فرهنگی عشایر آسیای مرکزی در ایران هستند. معلوم  شده است که بناهای این مقبره‌ها رابطۀ مستقیمی با خانه‌های سنتی یورت ترکی دارد که به نوبۀ خود با دورنمای عشایر در ارتباط هستند. یورت یادگار فرهنگ مادی اقوام ترک‌‌‌ـ‌مغول است که در فضای عشایری ایجاد شده است؛ نمونه‌ای کوچک از جهان که خانواده‌ها در آن زندگی می‌کنند، عشایر در آن به دنیا می‌آیند، پرورش می‌یابند، خانواده تشکیل می‌دهند، و ارزش‌هایی منتقل می‎شوند که به جهان دیگری تعلق دارند. نتایج به‌دست‌آمده نشان‎دهندۀ ارزش دنیای سنتی عشایر در توسعۀ این مؤلفه از فرهنگ مادی ایرانیان است. https://www.saljukidsstudies.ir/article_228802.html این مقاله به بررسی اهمیت تاریخی، فرهنگی و ادبی «نوروزنامه»، یک متن تعلیمی فارسی از دورۀ سلجوقی، می‌پردازد. نوروزنامه رساله‌ای است که به بررسی منشأ، سنت‌ها و آداب و رسوم مرتبط با نوروز، که در اعتدال بهاری جشن گرفته می‌شود، می‌پردازد. این متن به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش اول به بحث در مورد تاریخ و جنبه‌های نجومی نوروز، از جمله تقویم خورشیدی ایرانی و اصلاحات آن می‌پردازد، در حالی که بخش دوم بر آداب و رسوم درباری و هدایایی که در جشن‌های نوروز به شاهنشاه تقدیم می‌شد، تمرکز دارد. این مقاله تجزیه و تحلیل مفصلی از دو نسخۀ خطی باقی‌مانده از نوروزنامه - نسخۀ خطی برلین و نسخۀ خطی لندن - و قطعه‌ای جداشده از آن که در یک نسخۀ خطی هندی از متون متفرقۀ زرتشتی حفظ شده است. این مقاله تفاوت‌های بین این نسخه‌های خطی، مانند شکاف‌ها در متن و تغییرات در سازماندهی فصل‌ها را برجسته می‌کند و چالش‌های بازسازی متن اصلی را مورد بحث قرار می‌دهد. این مقاله به بحث پیرامون نویسندگی نوروزنامه می‌پردازد که به‌طور سنتی به شاعر و ستاره‌شناس مشهور ایرانی، عمر خیام، نسبت داده می‌شود. با این حال، نویسنده با استناد به ناهماهنگی‌های موجود در متن و عدم وجود ارجاعات صریح به آثار شناخته‌شدۀ خیام، در مورد این انتساب ابراز تردید می‌کند. این مقاله در پایان با قرار دادن نوروزنامه در چارچوب گسترده‌تر ادبیات فارسی، به ویژه ژانر «نوروزیه»، که بر جشن و آداب و رسوم نوروز تمرکز دارد، به نتیجه می‌رسد. این متن به عنوان یک سند تاریخی ارزشمند تلقی می‌شود که منعکس‌کنندۀ فضای فرهنگی و ادبی دورۀ سلجوقی است و سنت‌های ایرانی را با تأثیرات اسلامی در هم می‌آمیزد. در مجموع نوروزنامه به عنوان اثری مهم ارائه می‌شود که نه فقط آداب و رسوم باستانی ایرانی را حفظ می‌کند، بلکه به عنوان پلی بین سنت‌های ادبی فارسی پیش و پس از اسلام نیز عمل می‌کند https://www.saljukidsstudies.ir/article_229910.html معماری نظامی ساسانی، به‌ویژه در قالب دژهای سنگی مرتفع و استوار، بخشی بنیادین از میراث فرهنگی ایران است که تأثیرات ژرفی بر ساختارهای نظامی در دوره‌های بعد، به‌ویژه در دوران سلجوقیان بر جای گذاشت. بسیاری از قلعه‌های سلجوقی، مستقیماً بر بقایای استحکامات ساسانی بنا شده‌اند و از نقشه، مصالح و اصول کلی همان سازه‌های پیشین تبعیت می‌کنند. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی اجزای معماری نظامی ساسانی به منظور شناسایی ابعاد مختلف تأثیرگذاری، الگوگیری و نوآوری در گذار به دوره‌های بعد است. این معماری در بستر جغرافیای متنوع ایران شکل گرفت؛ از یک‌سو، اقلیم کوهستانی نیاز به قلعه‌های سنگی در ارتفاعات داشت و از سوی دیگر، در نواحی دشتی ساخت‌وساز خشتی رایج بود. موقعیت راهبردی ایران به‌ عنوان گذرگاهی فرهنگی و نظامی میان شرق و غرب، همچنین ضرورت‌های دفاعی در برابر تهدیدات مکرر از سوی امپراتوری‌های رقیب، سبب توسعه فنون خاص و پیچیده‌ای در این نوع معماری شد. این پژوهش با بهره‌گیری از منابع مکتوب مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی، سفرنامه‌های سیاحان غربی، و همچنین مطالعات میدانی و شناسایی محوطه‌های باستانی توسط پژوهشگران ایرانی و خارجی، به تحلیل دقیق تحولات معماری نظامی ساسانی می‌پردازد. بررسی سفالینه‌ها، نوع مصالح و شیوه‌های ساخت، اطلاعاتی ارزشمند درباره سیر تغییرات فراهم می‌سازد. به‌ طور خاص، تحول دیوارهای ضخیم خشکه‌چین اشکانی به دیوارهای باریک‌تر با برج‌های مدور در دوره ساسانی، و ورود ملات‌های مقاوم توسط اسرای رومی که امکان تثبیت سازه‌ها بر ارتفاعات را فراهم ساخت، نمونه‌ای از این نوآوری‌هاست. ساخت دیوارهای دفاعی بزرگ‌مقیاس چون دیوار گرگان و مغان نیز گواهی بر پیشرفت چشمگیر مهندسی نظامی در این عصر است. این مطالعه، گامی مقدماتی در جهت شناخت جایگاه معماری نظامی ساسانی در تاریخ معماری ایران به شمار می‌آید و لزوم پژوهش‌های میدانی و تحلیلی بیشتر را برجسته می‌سازد. https://www.saljukidsstudies.ir/article_230110.html مقالۀ پیش‌رو، که به قلم محمت آلتای کویمن، یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران تاریخ سلجوقی نگاشته شده، بررسی مختصری از ساختار، کارکرد و نقش سیاسی و اجتماعی سپاه در دولت سلجوقیان روم ارائه می‌دهد. نویسنده به بررسی نقش سپاه در انتخاب سلاطین و تثبیت سلطنت، کشمکش‌های داخلی میان امرای بزرگ و سلاطین، و عملکرد نظامی آن در نبردهای تعیین‌کننده مانند ملازگرد، مریوکیفالون و یاسی‌چمن می‌پردازد. این جستار نشان می‌دهد که سپاه سلجوقی نه‌تنها ضامن بقای سیاسی دولت بود، بلکه در تحقق سیاست وحدت آناتولی و دفاع از مرزهای سرزمینی آن نیز نقش مؤثری ایفا کرد. افزون بر این، مقاله به بررسی ابعاد اقتصادی و اجتماعی زندگی سپاهیان، ازجمله نظام اقطاع، مزد سربازان و تجمل‌گرایی امرا پرداخته و تصویر روشنی از جایگاه و قدرت طبقۀ نظامی در ساختار دولت ارائه می‌دهد. هرچند مقاله از منظر محتوایی ارزشمند است، دیدگاه‌های ملی‌گرایانۀ نویسنده و تلاش او برای متمایز ساختن تمدن «ترک» از تمدن اسلامی، از منظر روش‌شناختی نیازمند تأمل و نقد جدی است. این مقاله، علاوه بر ارائۀ داده‌های سودمند دربارۀ سپاه سلجوقی، می‌تواند به‌مثابه الگویی برای پژوهش‌ در تاریخ نظامی ایران در قرون میانه مورد استفاده قرار گیرد. https://www.saljukidsstudies.ir/article_220714.html حملات ترکمانان سلجوقی به سرزمین آسیای صغیر که از نیمۀ نخست قرن پنجم ه‌.ق/11م. آغاز گردیده بود؛ پس از نبرد ملازگرد (در سال 463 ه.ق/1071م.) انسجامی دوچندان یافته و سرانجام منجر به ایجاد حکومت­هایی تُرک و مسلمان در این سرزمین شد. از میان این حکومت­ها، سلسلۀ سلجوقیانِ روم، قدرتی روزافزون پیدا کرد و سرانجام بر اکثر نواحی آسیای صغیر استیلا یافت. در حالی که هنوز دو دهه از تشکیل این حکومتِ مسلمان نگذشته بود، چالش­های نظامی میان این حکومت با جنگجویان صلیبی، آغاز شد. در همین راستا نوشتارِ حاضر بر آن است تا نخستین چالش­های سیاسی‌ ـ‌‌ نظامی میان این حکومت مسلمان با صلیبیون مسیحی را مورد واکاوی قرار دهد. پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت است از آنکه: سلجوقیان روم، چرا و چگونه با جنگجویان صلیبی­، درگیر شدند و این رویارویی چه نتایجی برای جهان اسلام داشت؟ فرضیۀ پژوهش حاضر آن است که اگرچه پیشروی سلجوقیانِ مسلمان در بلاد روم و شام و اقتدار روزافزون آنان در مقابله با امپراتوری مسیحی بیزانس، در شروع جنگ­های صلیبی تأثیرگذار بود؛ اما انگیزه­های دینی، سیاسی و به‌ویژه اقتصادی صلیبی­ها نقشی اساسی در تهاجمات آنان به قلمرو سلجوقیانِ روم داشت. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه سلطان قلیچ­ارسلانِ اول، حکومتی تازه­تأسیس و نوظهور را رهبری می­کرد اما حداقل شش مرتبه به رویارویی با نیروهای صلیبی و حامیان بیزانسی آنها پرداخت. وی با ایجاد یک جبهۀ متحد اسلامی متشکّل از ارتش سلجوقیِ روم، سپاهیان ملک غازی دانشمندی و نیروهای ملک رضوان، امیر حلب، مقاومتی استوار را در مقابل صلیبی­ها ترتیب داد. روش پژوهش حاضر، تاریخی با رویکرد توصیفی‌ ـ‌ تحلیلی است. https://www.saljukidsstudies.ir/article_221550.html اقدامات عمرانی دولت سلجوقی در حوزۀ ساخت سازه‌های آبی بر مبنای گزارش‌های منابع مکتوب عصر مذکور، آگاهی ارزشمندی از عملکرد سلجوقیان در حوزۀ مدیریت آب پیش روی پژوهشگران حوزۀ مطالعاتی این دوره قرار می‌دهد. در این دست از پژوهش‌ها، اهداف و کارکرد دولت در توسعۀ نظام آبیاری و آب‌رسانی و نیز توسعۀ بخش کشاورزی و رونق شهرها و روستاها روشن می‌گردد که از قبل آن می‌توان دست به تبیین و تحلیل زد. در پژوهش حاضر سعی شده است گزارش‌ها و اشارات منابع عصر سلجوقی و پس از آن در حوزۀ ساخت سازه‌های آبی اعم از سازه‌ها بر آب‌های سطحی و نیز آب‌های زیر زمینی مورد استخراج و سپس معرفی و بررسی قرار گیرد. مسئلۀ پژوهش پیش رو بر آن استوار است که سلجوقیان جهت بهبود نظام آب‌رسانی چه اقداماتی انجام دادند؟ این اقدامات در چه دوره‌هایی مورد توجه قرار گرفته است؟ در نتیجه سلجوقیان کنترل و نظارتی بر منابع آب با اتکا به سازهای آبی که تأسیس می‌کردند اعمال می‌داشتند یا خیر؟