شناسایی، مکان‌یابی و تاریخ‌گذاری قلعه‌های اسماعیلیه شهرستان دامغان

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

کارشناس ارشد تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه تهران

چکیده
مطالعه و بررسی قلعه‌های اسماعیلیه دامغان با پیشینه‌ای حدود یک قرن، یکی از بحث‌های مهم در مطالعات تاریخ اسماعیلیه ایران است. موقعیت جغرافیای قومس و نیز امکانات دفاعی و اقتصادی این ناحیه در طول حکومت اسماعیلیان (483-654هـ.ق) به عنوان یک منطقه بینابینی و نقطه اتصال دو بخش مهم سرزمین‌های تحت تصرف این دولت، یعنی ناحیه دیلمان- الموت و قهستان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود. تأسیس دولت سلجوقی(431 ق) منتج به یکپارچگی سرزمینی و ایجاد امنیت و به تبع آن  رشد وضعیت اقتصادی و تجاری بسیاری از مراکز مهم شهری نظیر مرو، نیشابور و... گردید، همچنین این مهم به توسعه و رشد شبکه راه‌ها نیز منجر گردید. اهمیت تسلط بر شبکه راه‌ها و تجارت از جمله دغدغه‌های رقبای سیاسی دولت سلجوقی نظیر اسماعیلیان بود، با تسلط دولت اسماعیلیه بر قلعه گردکوه و پاره‌ای از قلعه‌های دیگر در ناحیه قومس، اسماعیلیان توانستند بر شاهراه‌های تجاری مهم ناحیه مذکور مسلط شوند. این مهم توان تاثیرگذاری و توان اقتصادی این دولت را در قلب دولت بزرگ سلجوقی افزایش ‌داد و موجبات تضاد و درگیری نظامی اسماعیلیان با دولت سلجوقی و دولت‌های محلی تابع سلجوقیان در همجواری ایشان نظیر باوندیان طبرستان را به همراه داشت.  
بررسی و مطالعه بر روی قلعه‌های اسماعیلیه شهرستان دامغان در وسعتی به مساحت 104 هکتار در سال 1401 به انجام رسید. در نتیجه اقدامات انجام شده مجموعه 9 قلعه کوهستانی بررسی شد و اطلاعات سطحی نیز جمع آوری شدند و از 8 قلعه نقشه‌برداری فتوگرامتری صورت گرفت و سفال سطح 9 قلعه مورد بررسی و آزمایش قرار گرفتند، مجموعه قلعه‌های شهرستان دامغان از نقطه نظر تاریخگذاری در محدوده دوران باستان تا قرن نهم هجری قمری جای گرفتند، تمرکز پروزه حاضر با توجه به قید زمانی و مکانی عنوان بر قرون پنجم تا هفتم هجری قمری متمرکز است.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن اسفندیار، محمد بن حسن(1396)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران، اساطیر.

    آزاد، میترا، طالبی، خاطره(1399)، دامغان و قلعه‌های تاریخی آن، تهران، انتشارات اول و آخر.

    پازوکی، ناصر(1376)، استحکامات دفاعی در ایران دوره اسلامی، تهران، انتشارات میراث فرهنگی کشور.

    پازوکی، ناصر(1373)، "گردکوه یا گنبدان دژ"، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، ش3و4، صص 43_56.

    حقیقت، عبدالرفیع(1397)، تاریخ قومس، تهران: کومش.

    حمزئیان، حمید(1379)، ”اسماعیلیه در قومس“، فصلنامه فرهنگ قومس، شماره شانزدهم، صص 91-75.

    رحیمی جعفری، فرزانه ، و همکاران (1400)،  "معرفی روش غیرمخرب فتوگرامتری در مطالعه و برداشت بناهای تاریخی"، دوره:7 ، شماره:2، صص :135-158.

    رضایی، محمد(1384)، ”دژهای باستانی کومش حلقه اتصال اساطیر و تاریخ ایران“، مجموعه مقالات سومین کنگره معماری و شهرسازی ایران؛ به کوشش باقر آیت­الله زاده شیرازی، تهران: سازمان میراث­فرهنگی و گردشگری کشور (پژوهشگاه)، جلد دوم، صص 484-425.

    ستوده ، منوچهر، مهریار، محمد، کبیری، احمد(1367)، استوناوند، تهران، موسسه فرهنگی جهانگیری.

    ستوده ، منوچهر(1340)، «استحکامات سرزمین ایران در دوره اسلامی»، نشریه مکتب تشیع، شماره 6، صص 348_358.

    ستوده، منوچهر(1362)، قلاع اسماعیلیه در رشته کوههای البرز، تهران: طهوری.

    سعیدی، مصطفی (1393)، قله‌ها و قلعه‌های کوهستانی دامغان، تهران: مشق شب.

    سید یزدی، سیدمحمد، و دیگران(1396)، ”نقش قومس در دولت اسماعیلیه نزاری ایران“، پژوهشنامه تاریخ محلی ایران، شمارۀ دوم، صص 173-188.

    شادپور، حسن(1385)، ”قومس و اسماعیلیان“، فصلنامه تاریخ اسلام، دوره7، شماره 4، صص 138-119.

    صابر، محمد، خوش‌اقبال، همایون(1402)، " بازنگری موقعیت قلعه مهرنگار دامغان"، مجله جامعه باستانشناسی، شماره 4، صص 121_145.

    صابر، محمد(1401)، " قلعه دختر بیدستان: قلعه نوشناخته اسماعیلیان در قومس"، مجله باستان پژوه، دوره 21، شماره 27، صص 59_73.

    صابر، محمد(1399)، " کبوترخانه قلعه گردکوه: عنصر نوشناخته‌ای از نظام پیام رسان هوایی قلاع کوهستانی"، مجله کارنامه تاریخ، شماره 13، صص 68_86.

     قزوینی رازی، نصیرالدین ابوالرشید عبدالجلیل(1358)، النقض، به تصحیح میر جلال‌الدین محدث، تهران،انجمن آثار ملی.

    کاشانی، جمال الدین ابوالقاسم عبدالله بن علی بن محمد (1366)، زبدةالتواریخ، به کوشش محمد تقی دانش پژوه، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

    کلایس، ولفرام(1397)، تاریخ معماری ایران، ترجمه سامان خلیج‌نیا، تهران: پژوهشگاه میراث­فرهنگی وگردشگری و موسسه باستان‌شناسی آلمان.

    کلایس، ولفرام (1394)، «قلاع»، در معماری ایران در دوره اسلامی، گردآوری محمدیوسف کیانی، ترجمه علیرضا میهنی، تهران، سمت.

    کیانی، محمد یوسف(1365)، " معرفی دو قلعه اسلامی در شهمیرزاد"، فصلنامه باستان‌شناسی و تاریخ، سال اول، شماره اول، صص 88_90.

    نجاتی دامغانی، رحمت‌الله(1345)، "قلعه گردکوه(گنبدان دژ)"، مجله یغما، ش221، صص 473_479.

    مفخم پایان، لطف‌اله(1329)، فرهنگ جغرافیائی(آبادیهای) ایران، تهران، انتشارات دایره جغرافیائی ستاد ارتش.

    مرادان، علی اکبر(1388)، ”گزارش گمانه‌زنی و نجات بخشی محوطه مهرنگار دامغان“، گزارش منتشر نشده، سمنان: مرکز اسناد میراث­فرهنگی.

    مستوفی، حمدالله (1394)، تاریخ گزیده، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، امیر کبیر.

    ملازاده، کاظم، مریم محمدی(1385)، قلاع و استحکامات نظامی، تهران: سوره مهر.

    وحدتی نسب، حامد ،‌هاشمی، سیدمیلاد(1397) ، "چاه جم، محوطه ی پارینه سنگی در جنوب دامغان"، دوره:8، شماره:16، صفحات :7-26 .

    ویلی، پیتر)1389)، آشیانه عقاب، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، فرزان روز.

    ویلی، پیتر(1368)، قلاع حشاشین، ترجمه علی محمد ساکی، تهران، انتشارات علمی.

    همدانی، رشیدالدین فضل الله(1394)، جامع التواریخ(تاریخ مبارک غازانی) ج2، به تصحیح و تحشیه محمد روشن، تهران، میراث مکتوب.

    همتی مندجین، زهرا(1395)، "کاربرد فتوگرامتری پهپاد مبنا در مدل‌سازی سه
    بعدی سایت‌های باستانی"، دومین کنفرانس ملی مهندسی فناوری اطلاعات مکانی، صص3 -4.

    منابع لاتین

    1. Doyle, Frederick (1964), Center for Photogrammetric Training, History of Photogrammetry, 259-265.

    Roberts, L.G. (1963), Machine perception of three-dimensional solids (Doctoral dissertation, Massachusetts Institute of Technology).

    Rocha, Jorge and Abrantes, Patrícia (editors), (2019), Geographic Information Systems and Science, London: Intechopen.

    Wahib, Saif (2022), Photogrammetry: A Brief Historical Overview ,1-2.

    Lambert, Johann Heinrich (1759), Die freye Perspective, oder Anweisung, Jeden Perspektivischen Aufriß von freyen Stücken und ohne Grundriß zu verfertigen, 215–223.

    Layla Diba (1994), Med Ie Va L Re Se A R Ches from East ern Estat ic Sources. - E. Bretschneider, M. D. – p134

    منابع اینترنتی

    https://www.gapmaps.org/Home/Public#

    https://earthmap.org

    https://dspace.mit.edu/bitstream/handle/1721.1/11589/33959125-MIT.pdf?sequence=2

    https://irna.ir/xjLzRs

    https://civilica.com/doc/895128/

    https://www.researchgate.net/publication/365778003_Photogrammetry_A_Brief_Historical_Overview?enrichId=rgreq-13088bf9c4fde0b4fe4fd13f613e531b-XXX&enrichSource=Y292ZXJQYWdlOzM2NTc3ODAwMztBUzoxMTQzMTI4MTEwMjkzNzQxNEAxNjY5NTczODAwMjg5&el=1_x_2&_esc=publicationCoverPdf

    https://www.google.com/maps/

    https://www.bing.com/maps?cp=36.18443~54.407581&lvl=10.7&style=h

    https://wikimapia.org/

    http://www.world10k.com/blog/?p=700-第一節 蒙古崛起及三次西征之經過

    https://www.sxlib.org.cn/dfzy/sczl/slgs_1/zqsczltw/201808/t20180806_928537.html-甘英出使大秦线路及其意义新探

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 22 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 21 اسفند 1402