شناسایی و تحقیق مفهوم مدارا در ایران سده‌های میانه؛ گزارش مطالعه‌ای دربارة متون تاریخی فارسی از سال 300 تا 450ق

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

پژوهشگر پسادکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

چکیده
گرچه سامانبندی نظری مفهوم «مدارا»، در چند قرن اخیر اتفاق افتاده است، مدارا، مفهومی دیرین است. این مفهوم در پیوند با «مسألة تفاوت» شکل می­گیرد؛ بنابراین هرجا که مسألة تفاوت پررنگ باشد، می­توان به جستجوی اوصاف مواجهه با آن –خشونت یا مدارا- پرداخت. پژوهش حاضر در پی آن است که مفهوم مدارا را در قرون میانة ایران جستجو کند. اهمیت قرون میانه از آن روست، که در آن روزگار، نخستین تکاپوها برای نظم­بخشی مفاهیم و شکل­گیری نهادهای ایران در دوران اسلامی –که تا روزگار ما ادامه دارد- آغاز شد. بررسی سیر تاریخی مفاهیم و نهادها از آن عصر، می­تواند راه­حل­ها و ابتکاراتی برای مسائل امروز در اختیار ما بگذارد. برای انجام این مطالعه، ابتدا نظریه­ای شناخته شده دربارة مدارا –نظریة راینر فورست- مطرح و با ملاحظاتی با روزگار مورد نظر سازگار شد. بر این اساس، مدارا به صورت طیفی و در قالب کمانی تعریف و گونه­های آن از هم بازشناخته شدند. مدارا به دو شاخة اصلی «مدارای روشی»: مدارا به عنوان روشی برای بهبود مناسبات سیاسی و اجتماعی و «مدارای مشی»: مدارا به مثابه شیوه­ای ذاتاً ارزشمند برای زیستن، تقسیم شد. سپس متون تاریخی پارسی در دورة آغازین قرون میانه، به عنوان گام نخست مطالعه برگزیده شدند. بر این اساس، شش متن در دایرة مطالعه قرار گرفتند و براساس نظریه و با شیوة کتابخانه­ای تحلیل و بررسی شدند. دستاورد پژوهش ناظر بر آن است که متون، پیوندی غیرمستقیم اما مستحکم با مفهوم مدارا داشتند. همچنین، حضور انواع گوناگون مدارا در متون مورد نظر جستجو شد که درنتیجه، «مداری روشی» بسامد بسیار بیشتری از «مدارای منشی» داشت. هرجا که متون از روایت تاریخ سیاسی به روایت تاریخ فرهنگی یا اجتماعی نزدیک شدند، بسامد گونه­های «مداری منشی» بیشتر شد.

کلیدواژه‌ها


ابن­فندق، علی بن زید بیهقی. (بی­تا). تاریخ بیهق. تصحیح: احمد بهمنیار، چاپ دوم، تهران: کتاب­فروشی فروغی.
باسورث، ادموند کلیفورد. (1370). تاریخ سیستان: از آمدن تازیان تا برآمدن دولت صفاریان. ترجمه: حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.
بلعمی، ابوعلی. (1388). تاریخنامة طبری. تصحیح: محمد روشن. تهران: سروش.
بلعمی، ابوعلی. (1399). تاریخ بلعمی. تصحیح: محمدتقی بهار، به کوشش محمد پروین گنابادی. تهران: زوار.
بهار، محمدتقی. (1388). سبک­شناسی. جلد دوم. تهران: زوار.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین. (1376). تاریخ بیهقی. به کوشش خلیل خطیب رهبر، چاپ ششم، تهران: مهتاب.
زرین­کمر، رضا. (1400). مفهوم مدارا در دورة سامانیان و غزنویان بر اساس متون تاریخی فارسی (از سال 300 تا 450ه.ق)، پایان­نامة مقطع کارشناسی ارشد رشتة تاریخ، استاد راهنما: شهرام یوسفی­فر. تهران: دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران.
سجادی، سید صادق و عالم­زاده، هادی. (1395). تاریخ­نگاری در اسلام. تهران: سمت.
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک. (1363). زین­الاخبار. تصحیح: عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.
نراقی، آرش. (1398). مدارا و مدنیت. چاپ دوم، تهران: نگاه معاصر.
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر. (1387). تاریخ بخارا. ترجمة ابونصر احمد القباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، تصحیح و تحشیه: مدرس رضوی. تهران: توس.
والزر، مارتین. (1391). در باب مدارا. ترجمة صالح نجفی، تهران: پردیس دانش.
Forst, R. (2013). Toleration in conflict: Past and present (No. 103). Cambridge University Press.
Forst, Rainer, "Toleration", The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2017 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = https://plato.stanford.edu/archives/fall2017/entries/toleration
King, P. T. (1998). Toleration. Psychology Press.

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 25 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1402