منابع تاریخی در پژوهش‌های تاریخ علم: رمزگشایی یکی از نامه‌های رشیدالدین وطواط از زندگی عبدالجبار خرقی

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه تهران.تهران، ایران

چکیده
ارتباط تنگاتنگی میان مطالعات تاریخی و پژوهش‌های تاریخ علم وجود دارد. مورخ علم بدون آشنایی با رخدادهای تاریخی نمی‌تواند بی‌دغدغه پژوهش‌های خود را دنبال کند. این یادداشت در پی آن است که نمونه‌ای از این ارتباط تنگاتنگ را نشان دهد. عبدالجبار خرقی (درگذشتۀ 553 ق.) یکی از مهم‌ترین نویسنده‌های آثار هیئت و به عبارت دیگر نخستین نویسندۀ یک اثر جامع در هیئت است. هیئت‌نویسی از جملۀ سنت‌های نوشتن آثار نجومی در دورۀ اسلامی است و بر این اساس شناختنِ دقیق نویسندگان این سنت و زمان زندگی آن‌ها، ما را در ارائۀ تصویری دقیق‌تر از تطور این سنت یاری می‌کند. با این حال در کتاب‌های شرح‌حالِ در دست، او با فقیه دیگری از خَرَق که در 533 ق. درگذشته خلط شده است. جست‌ و جو برای رفع این ابهام ما را ناگزیر از مراجعه به منابع تاریخی عهد سلجوقی می‌کند. در این میان شاهدی که در میان نامه‌های فارسی رشیدالدین وطواط، دبیر دربار خوارزمشاه اتسز، خطاب به خرقی به‌دست آمده و در این یادداشت بررسی شده است، نشان می‌دهد که عبدالجبار خرقی در 550 ق. زنده بوده است. به این ترتیب تمیز دادن او از خرقی دیگر با شواهد بیشتر تأیید می‌شود.

کلیدواژه‌ها


ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، 1386ق/1966م.
ابوالفداء، اسماعیل بن عمر، طبقات الشافعیین، به کوشش احمد عمر هاشم، بورسعید، 1413ق/1993م.
اسنوی، جمال‌الدین، طبقات الشافعیة، به کوشش عبداللّه الجبوری، بغداد، 1390ق/1970م.
اقبال، عباس، وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی، تهران، 1338ش.
بغدادی، اسماعیل پاشا، هدیة العارفین، استانبول، 1967م.
بنداری، فتح بن علی، تاریخ دولت آل سلجوق، قاهره، 1318ق/1900م.
بیهقی، ظهیرالدین، تتمة صوان الحکمة، تصحیح محمد شفیع، لاهور، 1351ق.
حاجی خلیفه، کشف‌الظنون، به کوشش گوستاو فلوگل، گوتینگن، 1837-1852م.
حائری، عبدالحسین، «نسخه‌ای کهن در هیئت و گاهشماری از نیمۀ نخست سدۀ ششم هجری»، نامۀ بهارستان، سال سوم، شمارۀ دوم، تهران، 1382ش؛ ص437-446.
خرقی، عبدالجبار، منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک، مقدمه، تصحیح و ترجمه از حنیف قلندری، تهران: میراث مکتوب، 1399ش.
خواندمیر، غیاث الدین، دستور الوزراء، به کوشش سعید نفیسی، تهران، 1317ش.
راشد، رشدی، «تاریخ علم: میان تاریخ و معرفت‌شناسی»، تاریخ و فلسفۀ علم. مقالاتی از رشدی راشد و در بارۀ او، به کوشش حسین معصومی همدانی و حسن امینی. تهران: هرمس، 1397ش
رشیدالدین وطواط، حدائق السحر فی دقائق الشعر، به کوشش عباس اقبال، تهران.
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای جوینی، به تصحیح محمد قزوینی، تهران، 1395ش.
سبکی، تاج‌الدین، طبقات الشافعیة الکبری، به کوشش محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو، قاهره، 1918م.
سمعانی، ابوسعد عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبداللّه عمر البارودی، بیروت، 1408ق/1988م.
سمعانی، ابوسعد عبدالکریم، التحبیر فی المعجم الکبیر، به کوشش منیره ناجی سالم، بغداد، 1395ق/1975م.
شهرزوری،شمس‌الدین، نزهة الأرواح و روضة الأفراح، به کوشش عبدالکریم ابو شویرب، پاریس، 2007م.
صفدی، صلاح‌الدین، الوافی بالوفیات، به کوشش ایمن فؤاد سید، ویسبادن، 1408ق/1988م.
قلندری، حنیف، مقدمه بر منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک (نکـ : همین منابع، خرقی)
لسترنج، گای، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، 1383ش.
محمد شفیع، حاشیه بر تتمۀ صوان الحکمة، نک‍ـ : همین منابع، بیهقی.
ناجی سالم، منیره، مقدمه بر «التحبیر فی المعجم الکبیر»، نکـ : سمعانی
نامه‌های رشیدالدین وطواط، با مقدمه‌ای به قلم قاسم تویسرکانی، تهران، 1338ش
نیشابوری، ظهیرالدین، سلجوق‌نامه، به کوشش اِی. اِچ. مورتن، لندن، 2004م.
همدانی، رشیدالدین فضل‌اللّه، جامع التواریخ (تاریخ آل سلجوق)، به کوشش محمد روشن، تهران، 1386ش.
یاقوت حموی، معجم البلدان، به کوشش فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ، 1867م.

  • تاریخ دریافت 30 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 21 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 07 آذر 1402