محاق تاریخی جامعه زردشتی در روزگار سلجوقیان

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

دانشیار پژوهشکده زبانشناسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، تهران، ایران

چکیده
اگرچه در ایران پس از اسلام جامعه زردشتی اقتدارخودرا از دست داد اما توانست تشکیلات خود را حفظ کند و متناسب با شرایط زمانه و رویدادهای تاریخی آن را تعدیل نماید. سده های سوم و چهارم یزدگردی/ هجری روزگار شکوه ودرخشش دوباره تشکیلات دینی جامعه زردشتی است. زیرا در این دوره موجودیت آنها به عنوان یک دین رسمی تحت عنوان اهل کتاب در جامعه اسلامی پذیرفته شد و در پرتو آن توانستند میراث فکری نیاکان خویش را از نو تدوین و باز تولید کنند. سده پنجم که سرآغاز شکل گیری حکومت های بزرگ و فراگیر در ایران است، انتظار می رود تا در سایه امنیت و رونق اقتصاد عمومی، جامعه زردشتی هم بالیده و موقعیت بهتری پیدا کند. اما آنچه با شگفتی شاهد هستیم، پیدایش یک دوره تاریک تاریخی چهارصدساله است. این گفتار نگاهی به رویدادهای تاریخی زردشتیان تا سده پنجم، برآن است تا پاسخی برای علل بروز محاق تاریخی یادشده پیدا کند.

کلیدواژه‌ها


آموزگار، ژاله و احمدتفضلی(1380)، اسطوره زندگی زردشت، تهران: چشمه.
ابن حوقل(1345)، صوره‌الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن خرداذبه(1889)، المسالک و الممالک، چاپ دخویه، لیدن: بریل.
ابن‌ فقیه‌ همدانی(1885)، مختصر کتاب البلدان، چاپ دخویه، لیدن: بریل.
ابن فندق(1317)، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: کتابفروشی فروغی.
ابن ندیم(1352)، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: چاپخانه بانک بازرگانی ایران.
ابی‌دلف(1960)، الرساله الثانیه لابی‌دلف مسعربن المهلهل الخزرجی، چاپ بطرس بولغاکوف و انس خالدوف، مسکو: دارالنشر لآداب الشرقیه.
الاسفزاری، معین‌الدین محمد الزمجی(1961)، روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، بسعی و اهتمام محمد اسحاق، کلکته: زرپا.
اصطخری(1340)، مسالک و ممالک، بکوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
الاصطخری(1967)، کتاب مسالک و الممالک، چاپ دخویه، لیدن بریل.
باربارو، جوزافا(1349)، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران : خوارزمی.
بلر، شیلا(1394)، نخستین کتیبه­ها در معماری دوران اسلامی ایران زمین، ترجمه مهدی گلچین عارفی، تهران: فرهنگ و هنر.
بندهشن(1369)، نوشته فرنبغ دادگی، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس.
تاریخ سیستان(1314)، بتصحیح ملک الشعرای بهار، تهران: موسسه خاور.
تفضلی، احمد(1376)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، بکوشش ژاله‌ آموزگار، تهران: سخن.
جعفری، جعفر بن محمد(1338)، تاریخ یزد، بکوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
جکسن(1352)، سفرنامه، ایران در گذشته و حال، ترجمه منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران: خوارزمی.
جیهانی(1368)، اشکال العالم، ترجمه عبدالسلام کاتب، با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، تهران: شرکت به نشر.
حاکم نیشابوری، ابوعبدالله(1375)، تاریخ نیشابور، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
خواجه نظام‌الملک(1347)، سیاست نامه، به ‌اهتمام هیوبرت دارک، تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
داراب(1922)، روایات داراب هرمزدیار، چاپ اونوالا، با مقدمه مدی، 2 ج، بمبئی: بی نا.
دالوند، حمیدرضا(1396)،  "میراث شیز در سنت زردشتی روزگار اسلامی"، تاریخ نگری و تاریخ نگاری، ش104، صص71-88.
دالوند، حمیدرضا(1397)، "کانونهای زردشتی فارس و سرانجام آنها در آغاز سده پنجم هجری"، پژوهشنامه تاریخ محلی ایران، ش 12، صص 25-46.
دالوند، حمیدرضا(1399)، تاریخ و سنت زردشتی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زراتشت‌نامه(1338)، سروده کیکاوس بن کیخسرو رازی، با اضافات زرتشت بهرام پژدو، به تصحیح فردریک روزنبرگ، با تصحیح مجدد و فهارس و بکوشش محمد بیرسیاقی، تهران.
زرکوب شیرازی، ابوالعباس(1350)، شیرازنامه، بکوشش اسماعیل واعظ جوادی، تهران انتشارات بنیاد فرهنگ.
سایکس(1343)، تاریخ ایران، ترجمه محمدتقی فخرگیلانی، تهران: علی اکبر علمی.
سمرقندی، دولتشاه(1385)، تذکره الشعرا، تصحیح فاطمه علاقه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شهرستانی(1335)، الملل و النحل، ترجمه افضل‌الدین صدرترکه اصفهانی، بتصحیح محمدرضا جلالی نائیینی، تهران: چاپخانه تابان.
شهمردان، رشید(1336)، پرستشگاه زرتشتیان، تهران.
شهمردان، رشید(1360)، تاریخ زرتشتیان پس از ساسانیان، تهران: چایخانه راستی.
شیرازی، جنید(1328)، شدالازار فی حط الاوزار عن زوار المزار، بتصحیح علامه محمد قزوینی و عباس اقبال، تهران: چاپخانه مجلس.
الطبری(1889)، تاریخ الرسل و الملوک، چاپ دخویه، لیدن: بریل.
غنیمتی(1382)، "کوه خواجه مهمترین پرستشگاه زردشتیان سیستان"، مصاحبه محمود موسوی، نصرالله صالحی، سیروس نصراله‌زاده و مجتبی تبریزنیا با سرور غنیمتی، کتاب‌ماه تاریخ و جغرافیا، فروردین و اردیبهشت 1382، ش 66 و 67.
فرای(1348)، بخارا (دستاورد قرون وسطی)، ترجمه محمد محمودی، تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
قریب(1386)، مطالعات سغدی، بکوشش محمد شکری فومشی، تهران: طهوری.
القزوینی، زکریا محمد بن محمود(1960)، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت: دارصادر للطباعه و النشر.
قمی، حسن بن محمد(1361)، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی قمی، تصحیح سید جلال الدین طهرانی، تهران: توس.
کاتب(1357)، تاریخ جدید یزد، بکوشش ایرج افشار، تهران امیر کبیر.
کریستینسن(1382)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه غلامرضا رشیدیاسمی، ویرایش رضایی باغ بیدی، تهران: امیرکبیر.
کریمان، حسین(1354)، ری باستان، 2ج، تهران: دانشگاه ملی ایران.
گابریل، آلفونسن(1381)، مارکوپولو در ایران، ترجمه پرویز رجبی، تهران: اساطیر.
محمود عثمان(1943)، فردوس المرشدیه فی اسرار الصمدیه، بتصحیح فریتز مایر، استامبول: مطبعه معارف.
مستوفی بافقی(1390)، مختصر مفید، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مستوفی، حمدالله(1336)، نزهه‌القلوب، بکوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: طهوری.
مسعودی(1344)، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ‌ابوالقاسم پاینده، 2ج، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مسعودی(1349)، التنبیه و الاشراف ، ترجمه ‌ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مصطفوی، محمدتقی(1333)، بنای تاریخی بقعه بی‌بی شهربانو در ری، تهران: اداره باستان‌شناسی.
مقدسی(1361)، احسن التقاسیم فی معرفه ‌الاقالیم، 2ج، ترجمه علینقی منزوی، تهران شرکت مولفان و مترجمان ایران.
نرشخی(1351)، تاریخ بخارا، تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
نسخه خطی موسوم به خوابنامه، کتابخانه یگانگی تهران.
هفت کشور یا صورالاقالیم(1353)، بتصحیح منوچهر ستوده، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
یاقوت حموی(1866)، کتاب معجم البلدان، چاپ وستنفیلد، لایپزیک: پروکهوس.
یعقوبی(1347)، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران بنگاه ترجمه ونشر کتاب.
Geldner K. (1896), Avesta, Stuttgart.
Marco Polo (1892), the travels of Marco Polo. New York.
Schwarz, Paul (1969), Iran im mittelalternach den arabischen geographen, Hildesheim: Olms.
Unvala, J. M. (1940), Collection of Colophons of Manuscripts bearing on Zoroastrianism in some library of Europe, Bombay.

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 11 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 21 بهمن 1402