پیدایی نام لرستان در جغرافیای سیاسی‌ ـ اداریِ ایران در عهد سلجوقی

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

استاد گروه تاریخ ، دانشگاه لرستان.خرم آباد، ایران

چکیده
با توجه به فرهنگ نام‌گذاری درساختار فرهنگی و اجتماعی ایران، می‌بایست نام پهنۀ جغرافیاییِ محل استقرار طوایف لر در میان رشته‌کوه زاگرس، «لرستان» به معنای «سرزمین لرها» بوده باشد؛ اما مطالعۀ متون تاریخی و جغرافیایی نشان می‌دهد که در طول قرون نخستین اسلامی، این گستره با این نام خوانده نمی‌شده است. امروزه نیز این عنوان،  فقط برای نامیدن بخشی از این گسترۀ جغرافیایی استفاده می‌شود.  لذا این پژوهش تاریخی با  رویکرد توصیفی – تحلیلی در پی ارائۀ پاسخ به این پرسش است  که نخستین بار عنوان و اصطلاح لرستان چرا، چگونه و در چه زمانی استفاده شده است؟ و در آغاز پیدایش، لرستان کدام نواحی و مناطق را در بر می‌گرفت؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نخستین بار در نیمۀ دوم قرن ششم، نام لرستان برای نامیدن نواحی کوهستانیِ بین رود طاب  تا عراق، در جغرافیای سیاسی و اداری ایران عهد سلجوقی ظاهر شد که از شمال، حوضۀ رودهای زاینده رود، دز و سیمره و از جنوب تا  نواحی جلگه‌ایِ خوزستان را در برداشت. به‌نظر می‌رسد که این امر، با استقرار گستردۀ طوایف ترکمن در کوه‌های زاگرس، ضعف ساختار مدنی و شهرنشینی در غرب و جنوب غربی ایران، و در نتیجه، غلبۀ فرهنگ ایلی و کوچ‌نشینی در آن نواحی و همچنین رونق و رسمیت زبان فارسی مرتبط باشد.

کلیدواژه‌ها


 ابن‌اثیر، عزالدین علی (1386ق) الکامل فی‌التاریخ، تصحیح: کارل یوهانس تورنبرگ، بیروت: دارصادر.
 ابن‌اسفندیار، محمدبن‌حسن، (1366)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، تهران: کلاله خاور.
  ابن‌بلخی، (1363)، فارسنامه، به سعی و اهتمام گای لسترنج و آلن نیکلسون، تهران: دنیای کتاب.
 ابن‌حوقل، ابوالقاسم‌محمد، (1967)، صورةالارض، تحقیق کرامرز، لیدن: بریل.
ابن‌خردادبه، عبیدالله (1889) المسالک و الممالک، تصحیح: یان دخویه، لیدن: بریل.
ابن‌رسته، احمدبن‌عمر (1892) الاعلاق النفیسه، تصحیح: یان دخویه، لیدن: بریل.
ابن‌ساعی، تاج الدین علی بن انجب(1934). الجامع المختصر فی عنوان التواریخ و عیون السیر، عنّی بنشره مصطفی جواد، ج9، بغداد: مطبعه السریانیة الکاثولیکیه.
ابن‌فقیه، احمدبن‌محمد همدانی (1885)، مختصر البلدان، تصحیح: یان دخویه، لیدن: بریل.
ابن‌فوطی، کمال الدین عبدالرزاق بن احمد (1374)، مجمع الآداب فی معجم الألقاب، تحقیق محمد الکاظم، تهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی.
همو (2003)، الحوادث الجامعه، تحقیق مهدی‌النجم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
 ابودلف خزرجی، مسعر بن مهلهل (1955)، الرسالةالثانیة، اعتنی بنشرها و. مینورسکی، قاهر: جامعةالقاهرة.
ابوالفداء، اسماعیل بن علی (1840)، تقویم البلدان، تصحیح ماک کوکین دیسلان، پاریس: دارالطباعة السلطانیة.
 اسکندر منشی (1382)،  تاریخ عالم آرای عباسی، زیر نظر ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
اصطخری، ابراهیم‌بن‌محمد (1927) المسالک الممالک، تصحیح: یان دخویه، لیدن: بریل.
 اصفهانی، عمادالدین کاتب (1318ق) زبدة النصره و عصرة الفطره، اختصره الفتح‌بن‌علی البنداری، قاهره: دارالکتب العربیه.
ایزدپناه، حمید(1350)، آثار باستانی و تاریخی لرستان، خرم‌آباد: انجمن آثار ملی.
 همو،(1351)، کتیبه‌های تاریخی لرستان از قرن چهارم تا قرن چهاردهم هجری، خرم‌آباد: اداره فرهنگ و هنر لرستان.
 بدلیسی، شرف‌خان‌بن‌شمس‌‌الدین(1377)، شرفنامه، به اهتمام: ولادیمیر ولییامینوف زرنوف، تهران: اساطیر.
بلاذری، احمدبن‌یحیی(1421)، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبه الهلال.
 بلخی، احمد بن سهل(2010)، البدءوالتاریخ، تحقیق سمیر شمس، بیروت: دار صادر.
بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین(1374)،تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، تهران: نشر علم.
توسی، نظام الملک،(1378)، سیرالملوک، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.
جغرافیای لرستان پیشکوه و پشتکوه (1370)، به کوشش سکندر امان اللهی بهاروند، خرم‌آباد: فرهنگ و ارشاد اسلامی لرستان.
جوینی، عطاءالملک(1375)، تاریخ جهانگشا، تصحیح محمد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.
حازمی همدانی، محمد بن موسی ( 1415ق)، الاماکن او ما اتفق لفظه و افترق مسماه من الامکنه، تحقیق حمد محمد الجاسر، بی‌جا: دارالیمامه للبحث و الترجمه و النشر،
حافظ ‌ابرو، شهاب‌الدین لطف‌الله(1350)، ذیل جامع التواریخ، تصحیح خان‌بابا بیانی، تهران: انجمن آثار ملی.
حدود العالم من المشرق الی المغرب(1362)، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: طهوری.
حسینی، صدرالدین ابوالفوارس(1933) اخبار الدوله السلجوقیه، تصحیح: محمد شفیع، لاهور: [بی‌نا].
راوندی، علی‌بن‌سلیمان(1921) راحة‌الصدور و آیةالسرور، تصحیح محمد اقبال، لیدن: بریل.
رحمتی، محسن(1393) «سلیمان‌شاه ایوه و حملۀ مغول»، مطالعات تاریخ اسلام، س6،ش 22، ص 83-107.
 همو(1395) «جغرافیای تاریخی ماسبذان در دورۀ سلجوقی»، فصلنامۀ فرهنگ ایلام، دورۀ 17، شمارۀ 53-52، ص7-24.
همو (1397)، «خاندان برسقی و تحولات عصر سلجوقی»، پژوهش‌های تاریخی دانشگاه اصفهان، دوره جدید، س10، ش37، ص 111-127.
همو(1400)، «خاندان حکومت‌گر بنو شومله؛ مسأله مشروعیت و سیاست‌های محلی آن»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی، س9، ش18، ص33-50.
سبط بن جوزی، یوسف (2013)، مرآة الزمان فی تواریخ الأعیان، تحقیق محمد انس الحسن و  کامل محمد الخراط، جزء 18 و19، دمشق: دار الرسالة العالمیه.
سجادی، علی، (1381)، «پل کشکان در مسیر راههای تاریخی لرستان»، مجله هنر و معماری، ش35، ص244-268.
سعیدی، مدرس و غلامحسین زرگری نژاد،(1396)، « تطور و تکوین معنایی واژه کرد در منابع دوره اسلامی (قرن اول تا نهم هجری)، تاریخ ایران ، س10، ش1 (پیاپی 21)، صص91-116. 
 سمعانی، عبدالکریم بن محمد(1409ق)، الانساب، تحقیق عبدالله عمرالبارودی، بیروت: دارالجنان. 
طبری، محمد بن جریر(1977)، تاریخ  الرسل و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهر: دارالمعارف.
 عتبی، ابونصر عبدالجبار (1286ق)، التاریخ الیمینی، قاهره: بولاق.
 عمری، احمدبن‌یحیى‌بن‌فضل‌الله (2010)، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، تحقیق کامل سلمان الجبوری، بیروت: دارالکتب العلمیة.
غفاری احمد، (1343)، تاریخ جهان آرا، با مقدمه حسن نراقی، تهران: حافظ.
قدامة‌بن‌جعفر (1889) الخراج، تصحیح یان دخویه، لیدن : بریل.
 قزوینی رازی، عبدالجلیل (1358)، النقض، تصحیح میرجلال الدین محدث ارموی، تهران: انجمن آثار ملی.
قوچانی، عبدالله،(1373)، «قلمرو حکومت ابوالنجم بدر بن حسنویه به استناد سکه‌ها»، باستانشناسی و تاریخ، س8، ش2( پیاپی16)، ص46-65.
 کسروی احمد،(1362)،  تاریخ پانصد ساله خوزستان ، تهران: خواجو.
همو، (1356)، کاروند، به کوشش یحیی ذکاء، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
کلوزنر، کارلا (1381)،  دیوانسالاری در عهد سلجوقی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر.
 گراوند قدرت الله و همکاران (1397)، «تحول مفهومی دو اصطلاح لر و لرستان در منابع اسلامی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س 8، ش 31، صص 121-145.
 گرگانی، فخرالدین اسعد(1349)، ویس و رامین، تصحیح ماگالی تودوا و الکساندر گواخاریا، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مبرد، ابوالعباس محمد بن یزید (1977)، الکامل فی اللغة والادب، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالفکر العربی.
المختارات من الرسائل (1378)، به کوشش غلامرضا طاهر و ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات  محمود افشار.
مستوفی، حمدالله(1364)، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
همو (1362)، نزهةالقلوب، تصحیح گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.
مسعودی، علی‌بن‌حسین (1861)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تصحیح باربیه دو منار و پاوه دو کورتی، پاریس.
 همو (1894)، التنبیه و الاشراف،تصحیح یان دخویه، لیدن: بریل.
مقدسی، احمدبن‌محمد (1877)، احسن ‌التقاسیم فی معرفة الاقالیم، تصحیح یان دخویه، لیدن: بریل.
 ناصر خسرو  (1372)، سفرنامه، تصحیح م. غنی زاده، تهران: منوچهری.
نسوی، شهاب الدین (1365)، سیرت جلال الدین منکبرنی، تصحیح مجتبی مینوی، تهران: علمی فرهنگی.
نطنزی، معین الدین (1383)، منتخب التواریخ معینی، به اهتمام  پروین استخری، تهران: اساطیر.
نیشابوری، ظهیرالدین(1332)،  سلجوق‌نامه، تصحیح اسماعیل افشار، تهران: کلاله خاور.
وصاف‌، شهاب‌الدین عبدالله(1338)، تاریخ وصاف، به‌کوشش محمدمهدی اصفهانی، تهران: کتابخانۀ ابن‌سینا و کتابخانۀ جعفری تبریزی.
همدانی، خواجه‌رشیدالدین‌فضل‌الله (1960)، جامع‌التواریخ؛ ذکر تاریخ آل‌سلجوق، تصحیح احمد آتش، آنکارا: انجمن تاریخ ترک.
یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله (1409ق)، معجم‌البلدان، تصحیح فردیناند ووستنفلد، بیروت: دارصادر.
همو(1846) المشترک وضعا و المفترق صقعا،  تصحیح فردیناند ووستنفلد، گوتینگن.
یعقوبی، احمدبن‌ابی واضح (1892)،  البلدان، تصحیح یان دخویه، لیدن: بریل.
Le Strange, Guy (1905) The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge: Cambridge University Press.
Miles, G. C., (1975), “Numismatics”, in The Cambridge History of Iran, vol. IV, ed. R. N. Frye, Cambridge.
Pyne, Nanette. Marie (1982), The Impact of the Seljuq Invasion of Khuzestan: an Inquiry in to the Historical, Geographical, Numismatic and Archaeological Evidence, Unpublished PHD dissertation, University of Washington.
 

  • تاریخ دریافت 04 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 04 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 07 خرداد 1403