A Study on the Fortresses of the Medieval Islamic Period in South Khorasan (Case Study: Hud i-Ghulam Kush /Qal ih Darrih Mountain Fortress in Birjand County)

Document Type : Research Articles

Authors

1 Phd of Archaeology, South Khorasan Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Organization,

2 Phd candidate of Archaeology, University of Paris 1 Pantheon-Sorbonne, ArScAn, UMR7041

Abstract
The Nizaris, followers of one of the Shiite sects, established a state in the mountainous regions of the Alborz and the central and eastern parts of Iran, specifically in Quhistan, during the decline of the Fatimid Caliphate in Egypt and the division among the Fatimids at the end of the 5th century AH. Throughout their 170-year history, they were continuously in opposition to the Abbasid Caliphs and their Seljuk administrators. After Alamut, Quhistan was considered the second key settlement center for Ismaili Shiites during the Seljuk era. Due to its unique geographical features and distance from political centers, this region provided a safe haven for protecting the followers of this sect from the attacks of the powerful Seljuk state. To defend themselves in this area, the Ismailis built strong fortresses along major communication routes and important towns, as well as on the heights of rugged mountains. These mountain fortresses served as shelters for the propagators and followers of this sect over a span of 170 years. Among the notable fortresses in this area, located south of the city and district of Birjand, is the Hud i-Ghulam Kush or Qal ih Darrih Fortress. This castle was situated on the communication path between the central areas of Iran (such as Isfahan, Sistan, Yazd, and Kerman) and Quhistan, as well as the central and northern regions of Khorasan and Transoxiana. The aim of this study is to describe and analyze the architecture of various parts of the Hud i-Ghulam Kush or Qal ih Darrih Fortress, with an emphasis on the findings from the excavation of this fortress in 2008. The Hud i-Ghulam Kush or Qal ih Darrih fortress includes various sections like other Ismaili fortresses in the region, such as the citadel, multiple reservoirs, outer wall, byre, cemetery, as well as a mill, soil extraction site, etc. This research is based on a descriptive-analytical method and a historical-cultural approach, with its findings compiled through fieldwork and library research.

Keywords


امیرحاجلو و صدیقیان، حسین(1399)، «مطالعه باستان­شناختی سفال­های دوران اسلامی محوطه­ی قلعه سنگ؛ شهرقدیم سیرجان»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 25، دوره 10، صص: 185-155.
انوری­مقدم، امیر؛ فرجامی، محمد؛ محمودی­نسب، علی­اصغر و سروش، محمدرضا(1400)، «گونه­شناسی، سفال­های نقش­افزوده قلعه­کوه قاین»، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 26، شماره 4، زمستان 1400، صص. 100-89.
اوکین، برنارد (1386)، معماری تیموری در خراسان، ترجمه علی آخشینی، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
بلر، شیلا (1387)، «مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول»، ترجمه میثم جلالی، تاریخ پژوهی، شماره 36 و 37، صص. 152-129.
جانفدا، مجتبی (1398)، بررسی مولفه­های دفاع غیرعامل قلاع شاخص منسوب به اسماعیلیان در خراسان جنوبی، پایان­نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی به راهنمایی سامان فرزین در گروه باستان­شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، منتشرنشده.
جوینى‏، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد بن محمد (1391)، تاریخ جهانگشاى جوینى سه جلد در یک مجلد‏، مصحح محمد قزوینى‏، تهران: نگاه‏.
چمن­آرا، هادی و فرجامی، محمد (1391)، «بررسی گونه­های سفالی دوره سلجوقی نمونه موردی: قلعه کوه حسین قاینی»، همایش ملی هنر اسلامی، بیرجند، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند.
حیدری، احمد(1391)، گزارش مقدماتی بررسی و شناسایی آثار و مکان­های فرهنگی بخش مرکزی شهرستان بیرجند، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان جنوبی، منتشرنشده.
رضایی، جمال (1381)، بیرجندنامه، به اهتمام محمود رفیعی، چاپ اول، تهران: هیرمند.
رضائی، محمد؛ ایرانشاهی، عباس و تبریزی، امیرحسین (1383)، دژهای باستانی کومش حلقه اتصال اساطیر و تاریخ، اثر، شماره 36 و 37، صص. 135-111.
شراهی، اسماعیل و صدیقیان، حسین (1398)، «مطالعه­ی باستان­شناختی سفال­های قرون میانی اسلامی دست­کند زیرزمینی تهیق خمین»، مطالعات باستان­شناسی پارسه، شماره 8، سال سوم، صص 158-141.
صدیقیان، حسین و غلامی، حسین (1391)، «سفال اسلامی منقوش بدون لعاب (شبه پیش از تاریخ) ایران»، پژوهش­های باستان­شناسی مدرس، شماره ششم و هفتم، صص. 142-134.
فرجامی، محمد (1387)، گزارش آواربرداری قلعه حوض غلام­کش، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد (1399)، دژهای کوهستانی قرون میانی اسلامی در خراسان جنوبی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1393)، فصل دوم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1394)، فصل سوم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1395)، فصل چهارم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1396)، فصل پنجم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1397)، فصل ششم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرقانی، محمدفاروق (1381)، تاریخ اسماعیلیان قهستان، چاپ اول، تهران: انتشارات آثار و مفاخر فرهنگی.
فرقانی، محمدفاروق (1386)، تاریخ اسماعیلیان قهستان، چاپ دوم، تهران: انتشارات آثار و مفاخر فرهنگی.
کاشانی، جمال­الدین ابوالقاسم عبدالله (1366)، زبده­التواریخ، بخش فاطمیان و نزاریان، به کوشش محمدتقی دانش­پژوه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کاظم­پور، مهدی؛ اکبری، رضا و عبداللهی­فرد، ابوالفضل (1402)، «مطالعه و واکاوی نقش­مایه­های آجری در مسجد-مدرسه ملک زوزن شهرستان خواف»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 50، صص. 124-91.
محمدی، مریم و رضائی، مصطفی (1399)، «مطالعه تاریخی و باستان­شناسی محوطه اسلامی انداجین همدان»، مطالعات باستان­شناسی، دوره 12، شماره 1، بهار 1399، صص. 159-140.
محمدی، مریم و رضائی، مصطفی (1400)، «بررسی و تحلیل گونه­شناسی سفال­های محوطه انداجین دشت همدان در ادوار سلجوقی و ایلخانی»، مطالعات باستان­شناسی دوران اسلامی، شماره 3، پائیز و زمستان 1400، صص. 116-95.
محمدی، مریم و شعبانی، محمد (1395)، «معرفی و تحلیل سفال­های دوران اسلامی محوطه زینوآباد بهار همدان»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 11، دوره ششم، پائیز و زمستان 1395، صص. 150-135.
مدرسی، فاطمه و سیفی، نسرین (1391)، «قلعه دختر»، مطالعات ایرانی، سال یازدهم، ش. 21، صص. 245-223.
مقدسی، أبوعبدالله محمد بن أحمد (1361). احسن­التقاسیم فی معرفه الاقالیم«ب2». ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
موسوی­حاجی، سیدرسول؛ خدادوست، جواد؛ تقوی، عابد و پورعلی یاری گوکی، شهین (1396)، «بررسی و مطالعه­ی تحلیلی سفالینه­های محوطۀی مالین شهرستان باخرز خراسان رضوی»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 13، دوره هفتم، تابستان 1396، صص. 172-157.
نصرآبادی، علیرضا (1381)، گزارش پیشنهاد ثبت اثر تاریخی قلعه حوض غلام­کش، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1391)، قلعه­های تاریخی خراسان جنوبی، چاپ اول، تهران: فکر بکر.
ویلی، پیتر (1386)، آشیانه عقاب، قلعه­های اسماعیلی در ایران و سوریه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
هاجسن، مارشال گودوین سیمز(1368)، دولت اسماعیلیه(نزاریان ایران)، اسماعیلیان در تاریخ، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی.
همدانى، رشیدالدین فضل­الله (1381)، ‏جامع­التواریخ اسماعیلیان‏ و فاطمیان، مصحح محمدتقی دانش­پژوه و محمد مدرسی‏‏، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی‏‏.
Sedighian H.(2023). "Distribution and Diversity of Islamic Ceramic Types at Archaeological Sites of Khusf County", Iranian Journal of Archaeological Studies, 2023, Vol. 13, No.1, pp. 37-50.
Google earth

  • Receive Date 21 April 2024
  • Revise Date 05 June 2024
  • Accept Date 28 July 2024