تأسیس سازه‌های آبی در دورۀ سلجوقیان بزرگ

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

کارشناسی ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
اقدامات عمرانی دولت سلجوقی در حوزۀ ساخت سازه‌های آبی بر مبنای گزارش‌های منابع مکتوب عصر مذکور، آگاهی ارزشمندی از عملکرد سلجوقیان در حوزۀ مدیریت آب پیش روی پژوهشگران حوزۀ مطالعاتی این دوره قرار می‌دهد. در این دست از پژوهش‌ها، اهداف و کارکرد دولت در توسعۀ نظام آبیاری و آب‌رسانی و نیز توسعۀ بخش کشاورزی و رونق شهرها و روستاها روشن می‌گردد که از قبل آن می‌توان دست به تبیین و تحلیل زد. در پژوهش حاضر سعی شده است گزارش‌ها و اشارات منابع عصر سلجوقی و پس از آن در حوزۀ ساخت سازه‌های آبی اعم از سازه‌ها بر آب‌های سطحی و نیز آب‌های زیر زمینی مورد استخراج و سپس معرفی و بررسی قرار گیرد. مسئلۀ پژوهش پیش رو بر آن استوار است که سلجوقیان جهت بهبود نظام آب‌رسانی چه اقداماتی انجام دادند؟ این اقدامات در چه دوره‌هایی مورد توجه قرار گرفته است؟ در نتیجه سلجوقیان کنترل و نظارتی بر منابع آب با اتکا به سازهای آبی که تأسیس می‌کردند اعمال می‌داشتند یا خیر؟

کلیدواژه‌ها


ابودلف، مسعر بن المهلهل، (1354)، سفرنامۀ ابودلف در ایران، تحقیق و تعلیقات ولادیمیر مینورسکی، ترجمه: سید ابوالفضل طباطبایی، تهران: کتاب فروشی زوار.
ابن‌اسفندیار، بهاءالدین محمد، (1396)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر.
ابن‌اثیر، علی بن محمد، (1388)، تاریخ کامل، ترجمه حمیدرضا آژیر، ج14، تهران: اساطیر.
ابن‌اثیر، علی بن محمد، (1371)، تاریخ کامل، ترجمه ابوالقاسم حالت، ج20، تهران: علمی.
ابن‌الجوزی، لابی الفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد، (1415ه.ق)، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم، دارسة و تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، اشراف نعیم زرزور، چاپ اولی، ج16 و 17 و 18 ، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌بلخی، (1374)، فارسنامه، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس شناسی.
ابن‌جبیر، محمد بن احمد، (1370)، سفرنامۀ ابن جبیر، تصحیح: ویلیام رایت، ترجمه پرویز اتابکی، مشهد: آستان قدس رضوی.
ابن‌خلکان، احمد بن محمد، (1381)، منظر الانسان ترجمۀ وفیات الاعیان، ترجمۀ احمد بن محمد بن عثمان بن علی بن احمد الشجاع السنجری، تصحیح و تعلیقات فاطمه مدرسی، ج3، ارومیه: دانشگاه ارومیه.
اسماعیلی، پوریا، برومنداعلم، عباس، بهرام‌نژاد، محسن، حاتمی، امیرحسین، (1402)، «نظام آبیاری اراضی کشاورزی و باغی در دوران سلجوقیان مطابق با نظریه استبداد شرقی ویتفوگل»، س1، ش3: صص 149-127.
اصفهانی، بنداری، (2536)، زبدة النصره و نخبة العصره (تاریخ سلسله سلجوقی)، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
الربروک، اووه، (1400)، پارتیان، ترجمه شاهین آریامنش، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
اوشی، سراج‌الدین علی بن عثمان، (1403)، جواهرالاحکام مصطفوی، تصحیح رسول جعفریان، تهران: سماع قلم.
اولبریخت، مارک یان، (1402)، برآمدن اشکانیان، ترجمه محمد ابراهیم محجوب، تهران: نشر ماهی.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، (1398)، فتوح‌البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران: نشر ماهریس.
بویل، جی.آ.، (1390)، تاریخ ایران کیمبریج، ترجمه حسن انوشه، ج5، تهران: امیرکبیر.
بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (ابن‌فندق)، (1396)، تاریخ بیهق، تصحیح و تحشیه سید کلیم‌الله حسینی، به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، تهران: اساطیر.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، (1357)، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمه کریم کشاورز، ج2، تهران: انتشارات نیل.
تتوی، قاضی احمد، قزوینی، آصف‌خان، (1382)، تاریخ الفی، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، ج4، تهران: علمی و فرهنگی.
جعفری، جعفر بن محمد، (1343)، تاریخ یزد، به اهتمام ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر.
جکسون بنر، مایکل‌آر، (1403)، آخرین امپراتوری ایران، ترجمه اکبر بتوئی، تهران: مهراندیش.
چراغی، زهره، (1400)، «مدیریت آب در حوزه‌های رودخانه‌ای و قناتی ایران (دورۀ باستان تا عصر صفوی)»، پژهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، س 10، ش1، صص 122_103.
حافظ‌ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی، (1399)، جغرافیا حافظ ابرو (بخش خراسان)، تصحیح و تحقیق سید علی آل داود، تهران: موقوفات افشار و سخن.
حتی، فلیپ خوری، (1380)، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: آگاه.
حسینی یزدی، محمد بن محمد، (1388)، العراضه فی الحکایه السلجوقیه، به کوشش مریم میرشمسی، تهران: موقوفات افشار.
حموی، یاقوت، (1380)، معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، ج1 تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
خبیصی، میرزا محمد ابراهیم، (1386)، سلجوقیان و غز در کرمان، تصحیح محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علمی.
دریایی، تورج، (1401)، پادشاه هفت اقلیم، ترجمه سارا مشایخ، تهران: ققنوس.
دشتی، محمد، (1384)، «جغرافیای تاریخی شبکۀ آب‌های بین‌النهرین (پیشینۀ تاریخی محمورهای کلامی)»، تاریخ پژوهان، ش1، صص 84-32.
دشتی، محمد، (1384)، «جغرافیای تاریخی شبکۀ آب‌های بین‌النهرین (بخش اول: محور دجله)»، تاریخ پژوهان، ش1، صص72-27.
دشتی، محمد، (1384)، «جغرافیای تاریخی شبکۀ آب‌های بین‌النهرین (بخش دوم: محور فرات)»، تاریخ پژوهان، ش2، صص 34-68.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد، (1408ه.ق)، التدوین فی الاخبار قزوین، تحقیق عزیزالله عطاردی، ج1، بیروت: دارالکتب العلمیه.
راوندی، محمد بن علی بن سلیمان، (1398)، راحة الصدور و آیة السرور، به کوشش رضا مصطفوی سبزواری، تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
رویدادنامه خوزستان، (1403)، ترجمه خداداد رضاخانی و سجاد امیری باوندپور، تهران: نشرسینا.
سبط بن الجوزی، شمس‌الدین ابوالمظفر یوسف بن حسام‌الدین قزاوغلی بن عبدالله ترکی عونی هبیری بغدادی، (1434ه.ق)، مرآة الزمان فی التواریخ الاعیان، تحقیق محمد برکات و کامل محمد الخراط، الطبعة اولی، ج 19 و20 و 21، بیروت: دار الرسالة العالمیه.
صابر، محمد، (1400)، «تأسیس و توسعۀ بناهای شهری در دورۀ سلجوقیان بزرگ»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما: شهرام یوسفی‌فر، دانشگاه تهران.
صدقی، ناصر، (1400)، سلجوقیان در تاریخ ایران، تبریز: دانشگاه تبریز.
صفی‌نژاد، جواد، (1369)، بنه (نظام‌های زراعتی سنتی در ایران)، تهران: امیرکبیر.
صفی‌نژاد، جواد، (1368)، نظام‌های آبیاری سنتی در ایران، 2ج، مشهد: آستان قدس رضوی.
طاهری، جعفر، (1402)، صنف بنایان و معماران دوران اسلامی آداب، اندیشه ها و حیات حرفه ای، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
عقیلی، سیف‌الدین حاجی بن نظام، (1337)، آثار الوزراء، تصحیح و تعلیق جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران: دانشگاه تهران.
عنصرالمعالی، کیکاووس بن اسکندر، (1390)، قابوس نامه، به اهتمام و تصحیح غامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، محمد بن محمد، (1389)، نصیحه الملوک، به کوشش: قوام‌الدین طه، تهران: جامی.
قزوینی رازی، عبدالجلیل، (1400)، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض، تصحیح جلال‌الدین حسینی ارموی محدث، تهران: سفیر اردهال.
قزوینی، زکریا بن محمد، (1395)، ترجمه آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه محمد مراد بن عبدالرحمان، تصحیح سید محمد شاهمرادی، ج2، تهران: دانشگاه تهران.
قمی، نجم‌الدین ابوالرجا، (1363)، تاریخ الوزراء، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کاتب، احمد بن حسین بن علی، (1386)، تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
کرمانی، افضل‌الدین ابوحامد احمد بن حامد، (1326)، بدایع الازمان فی وقایع کرمان، فراهم آورده مهدی بیانی، تهران: دانشگاه تهران.
کرمانی، ناصرالدین منشی، (1364)، نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزرا، تصحیح: جلال‌الدین حسینی ارموی، تهران: اطلاعات.
کلایس، ولفرام، (1397)، تاریخ معماری ایران، ترجمه: سامان خلج‌نیا، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی کشور.
کورس، غلامرضا، (1355)، آب و فن آبیاری در ایران باستان، تهران: وزارت آب و برق.
کیانی، محمد یوسف، (1394)، معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک، (1384)، زین الاخبار، به اهتمام: رحیم رضازاده ملک، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
لباف، مجید، (1385)، نظام‌های تقسیم آب در ایران، تهران: گنجینه ملی آب ایران.
لسترنج، گای، (1386)، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمه محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی.
لمبتن، آن، (1372)، تداوم و تحول در تاریخ میانۀ ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر نی.
لمبتن، آن، (1393)، مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
مافروخی، (1328)، ترجمه محاسن اصفهان، به اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: مجله یادگار.
ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب، (1391)، آیین حکمرانی، ترجمه و تحقیق حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی.
مستوفی بافقی، محمد مفید، (1385)، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، ج1، تهران: اساطیر.
مستوفی قزوینی، حمدالله، (1394)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مستوفی قزوینی، حمدالله، (1389)، نزهة القلوب، تصحیح و تحشیه گای لسترنج، تهران: اساطیر.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، (1396)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه: علینقی منزوی، تهران: کومش.
میرخواند، محمد بن خاوندشاه بن محمود، (1385)، تاریخ روضة الصفا، تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر، ج6، تهران: اساطیر.
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر، (1387)، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصرالقباوی، تلخیص: محمد بن زفر بن عمر، تصحیح و تحشیه مدرس رضوی، تهران: توس.
نظام‌الملک طوسی، حسن بن علی، (1400)، سیرالملوک، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و سخن.
نیشابوری، ظهیرالدین، (1400)، سلجوقنامه، به کوشش: الکساندر مورتن، تهران: میراث مکتوب.
 

  • تاریخ دریافت 21 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 28 اسفند 1403