معماری نظامی ساسانی، به‌ویژه در قالب دژهای سنگی مرتفع و استوار، بخشی بنیادین از میراث فرهنگی ایران است که تأثیرات ژرفی بر ساختارهای نظامی در دوره‌های بعد، به‌ویژه در دوران سلجوقیان بر جای گذاشت. بسیاری از قلعه‌های سلجوقی، مستقیماً بر بقایای استحکامات ساسانی بنا شده‌اند و از نقشه، مصالح و اصول کلی همان سازه‌های پیشین تبعیت می‌کنند. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی اجزای معماری نظامی ساسانی به منظور شناسایی ابعاد مختلف تأثیرگذاری، الگوگیری و نوآوری در گذار به دوره‌های بعد است. این معماری در بستر جغرافیای متنوع ایران شکل گرفت؛ از یک‌سو، اقلیم کوهستانی نیاز به قلعه‌های سنگی در ارتفاعات داشت و از سوی دیگر، در نواحی دشتی ساخت‌وساز خشتی رایج بود. موقعیت راهبردی ایران به‌ عنوان گذرگاهی فرهنگی و نظامی میان شرق و غرب، همچنین ضرورت‌های دفاعی در برابر تهدیدات مکرر از سوی امپراتوری‌های رقیب، سبب توسعه فنون خاص و پیچیده‌ای در این نوع معماری شد. این پژوهش با بهره‌گیری از منابع مکتوب مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی، سفرنامه‌های سیاحان غربی، و همچنین مطالعات میدانی و شناسایی محوطه‌های باستانی توسط پژوهشگران ایرانی و خارجی، به تحلیل دقیق تحولات معماری نظامی ساسانی می‌پردازد. بررسی سفالینه‌ها، نوع مصالح و شیوه‌های ساخت، اطلاعاتی ارزشمند درباره سیر تغییرات فراهم می‌سازد. به‌ طور خاص، تحول دیوارهای ضخیم خشکه‌چین اشکانی به دیوارهای باریک‌تر با برج‌های مدور در دوره ساسانی، و ورود ملات‌های مقاوم توسط اسرای رومی که امکان تثبیت سازه‌ها بر ارتفاعات را فراهم ساخت، نمونه‌ای از این نوآوری‌هاست. ساخت دیوارهای دفاعی بزرگ‌مقیاس چون دیوار گرگان و مغان نیز گواهی بر پیشرفت چشمگیر مهندسی نظامی در این عصر است. این مطالعه، گامی مقدماتی در جهت شناخت جایگاه معماری نظامی ساسانی در تاریخ معماری ایران به شمار می‌آید و لزوم پژوهش‌های میدانی و تحلیلی بیشتر را برجسته می‌سازد.