روابط سلاجقۀ روم با صلیبی‌ها همزمان با حکومت سلطان قلیچ‌ارسلانِ اول؛ علل و پیامدها

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

چکیده
حملات ترکمانان سلجوقی به سرزمین آسیای صغیر که از نیمۀ نخست قرن پنجم ه‌.ق/11م. آغاز گردیده بود؛ پس از نبرد ملازگرد (در سال 463 ه.ق/1071م.) انسجامی دوچندان یافته و سرانجام منجر به ایجاد حکومت­هایی تُرک و مسلمان در این سرزمین شد. از میان این حکومت­ها، سلسلۀ سلجوقیانِ روم، قدرتی روزافزون پیدا کرد و سرانجام بر اکثر نواحی آسیای صغیر استیلا یافت. در حالی که هنوز دو دهه از تشکیل این حکومتِ مسلمان نگذشته بود، چالش­های نظامی میان این حکومت با جنگجویان صلیبی، آغاز شد. در همین راستا نوشتارِ حاضر بر آن است تا نخستین چالش­های سیاسی‌ ـ‌‌ نظامی میان این حکومت مسلمان با صلیبیون مسیحی را مورد واکاوی قرار دهد. پرسش اصلی نوشتار حاضر عبارت است از آنکه: سلجوقیان روم، چرا و چگونه با جنگجویان صلیبی­، درگیر شدند و این رویارویی چه نتایجی برای جهان اسلام داشت؟ فرضیۀ پژوهش حاضر آن است که اگرچه پیشروی سلجوقیانِ مسلمان در بلاد روم و شام و اقتدار روزافزون آنان در مقابله با امپراتوری مسیحی بیزانس، در شروع جنگ­های صلیبی تأثیرگذار بود؛ اما انگیزه­های دینی، سیاسی و به‌ویژه اقتصادی صلیبی­ها نقشی اساسی در تهاجمات آنان به قلمرو سلجوقیانِ روم داشت. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه سلطان قلیچ­ارسلانِ اول، حکومتی تازه­تأسیس و نوظهور را رهبری می­کرد اما حداقل شش مرتبه به رویارویی با نیروهای صلیبی و حامیان بیزانسی آنها پرداخت. وی با ایجاد یک جبهۀ متحد اسلامی متشکّل از ارتش سلجوقیِ روم، سپاهیان ملک غازی دانشمندی و نیروهای ملک رضوان، امیر حلب، مقاومتی استوار را در مقابل صلیبی­ها ترتیب داد. روش پژوهش حاضر، تاریخی با رویکرد توصیفی‌ ـ‌ تحلیلی است.

کلیدواژه‌ها


آقسرایی، محمود بن محمد(1362)، تاریخ سلاجقه یا مسامره الاخبار و مسایره الاخیار، به اهتمام و تصحیح عثمان توران، تهران، اساطیر.
ابن­الأثیر، عزالدین أبوالحسن على(1385ق)،  الکامل فی التاریخ ، بیروت، دارصادر.
ابرهاردمایر، هانس (1371)، جنگهای صلیبی، ترجمه عبدالحسین شاهکار، شیراز، مرکز نشر دانشگاه شیراز، 1371.
أخبار سلاجقة الروم (2007م.) ترجمه محمدالسعید جمال‌الدین، قاهره، مرکز القومی للترجمة.
بنداری اصفهانی (1356)، زبده النصره و نخبه العصره (تاریخ سلسلة سلجوقی)، ترجمۀ محمد حسین جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
تاریخ آل سلجوق در آناطولی (1369)، مقدمه و تصحیح وتعلیقات نادره جلالی، تهران، میراث مکتوب.
تتوی، احمد، قزوینی، آصف­خان (بی­تا)، تاریخ الفی، بی­جا، بی­نا.
جوزجانی، منهاج سراج(1363)، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران، دنیاى کتاب.
چارشلی، اوزون و اسماعیل حقی(1380)، تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران، کیهان.
حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر بن علی(1380)، زبدة التواریخ (اخبار امراء و پادشاهان سلجوقی)، مصحح دکتر محمد نورالدین، مترجم‏ رمضان‌علی روح اللهی، تهران، ایل شاهسون بغدادی.
خلیل، عمادالدین(2005م.)، المقاومة الاسلامیة للغزو الصلیبی، بیروت، دار ابن­کثیر.
خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین حسینی(1380)، حبیب­السیر، به تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام.
خیراندیش، عبدالرسول(1378)، «جنگ های صلیبی، توقف یا تداوم» ، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 19، اردیبهشت­ماه، ص 9-3.
رانسیمان، استیون(1351)، تاریخ جنگهای صلیبی، ترجمه منوچهر کاشف. چ1. تهران، علمی و فرهنگی.
الراوندی، محمد بن سلیمان(1379ق)، راحه الصدور و آیه السرور فی تاریخ الدوله السلجوقیه، ترجمه عبدالنعیم محمد حسنین، ابراهیم امین شواربی و فواد عبدالمعطی الصیاد، مصر قاهره، المجلس الأعلی للثقافه.
راوندی، محمد بن سلیمان(1364)، راحه الصدور و آیه السرور، با تصحیح محمد اقبال و حواشی مجتبی مینوی، تهران، امیرکبیر.
شکر، محمد(1385)، سلجوقیان (شکست بیزانس در ملازگرد و گسترش اسلام در آناتولی)، ترجمه نصرالله صالحی و علی ارطغرل، تهران، نشر ادیان.
الصلّابی، علی­محمد(2006م.)، دولة السلاجقة وبروز مشروع إسلامى لمقاومة التغلغل الباطنی و الغزو الصلیبی، بیروت، دارالمعرفه.
طقوش، محمدسهیل(2002م.)، تاریخ سلاجقة الروم فی آسیا الصغرى، بیروت، دارالنفائس.
ظهیری نیشابوری(1332)، ظهیرالدین، سلجوقنامه، با مقدمه اسماعیل افشار، تهران، کلاله خاور.
عودی، ستار(1387)، تاریخ فشردۀ جنگهای صلیبی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
فروزانی، ابوالقاسم و جمشید روستا (1390)، «تحلیلی بر چگونگی روابط سلاجقه روم با خلافت عباسی»، نشریه علمی- پژوهشی تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، تبریز، سال اول، شماره دوم، ص 126-97.
القرمانی، احمد بن یوسف(بی­تا)، اخبارالدول و آثار الاول فی التاریخ. بیروت، بی­نا.
گروسه، رنه(1384)، تاریخ جنگهای صلیبی، ترجمه ولی الله شادان، تهران، فروزان روز.
ماله، آلبر(بی­تا)، تاریخ قرون وسطی، ج2، بی­جا. بی­نا.
مشکور، محمدجواد(1350)، اخبار سلاجقه روم، تهران، کتابفروشی تهران.
ناصری طاهری، عبدالله(1383)، " بررسی مکتب تاریخ­نگاری جنگ­های صلیب؛ کتابشناسی و نقد و بررسی منابع تاریخی جنگ­های صلیبی " ، مجله فصلنامه کتاب ، شماره 60، ص 47-34.
وست، آنتونی(1350)، جنگهای صلیبی، ترجمۀ داریوش همایون، تهران، امیرکبیر.
هولت، پی ام و دیگران(1377)، تاریخ اسلام‌ پژوهش دانشگاه کمبریج‌، ترجمۀ احمد آرام‌، تهران، امیرکبیر.
Cahen, Claude (1968), Pre-Ottoman Turkey. Translated from the French by J. Jones-Willims. London, Sidgwigk and Jackson. 
Fleet, Kate (2009), The Cambridge history of Turkey. Volume1 (Byzantium to Turkey, 1071–1453). Cambridge University Press.
Page, Gill (2008), Being Byzantine (Greek identity before the Ottomans). Cambridge University Press.
Talbot Rice, Tamara (2015), Anadolu Selçuklu Tarihi, çev. Tuna Kaan Taştan (Ankara، Nobel Akademik Yayıncılık (.
Talbot Rice, Tamara (1961), The Seljuks in Asia Minor. General editor Glyn Daniel. London، Thames and Hudson.
Turan, Osman (2009), Selcuklular tarihi ve Turk – Islam medeniyeti, Istanbul.

  • تاریخ دریافت 25 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 23 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 30 اردیبهشت 1403