پژوهشی بر دژهای سده‌های میانۀ اسلامی خراسان‌جنوبی (مورد پژوهش: قلعۀ کوه دَرّه / حوض غلام [غُلُم] کُش شهرستان بیرجند)

نوع مقاله : مقالات تخصصی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری تاریخ، کارشناس اداره کل میراث فرهنگی،گردشگری و صنابع دستی استان خراسان جنوبی، ایران

2 دانشجوی دکتری باستان شناسی، دانشکده باستان شناسی پاریس، پانتئون-سوربن،گروه باستان شناسی و علوم دوران باستان، واحدUMR7041

چکیده
قهستان پس از الموت، به‌عنوان دومین کانون سکونت شیعیان اسماعیلی در دورۀ سلجوقی به حساب می­آمد. این منطقه به دلیل شرایط و ویژگی­های خاص جغرافیایی و همچنین دوری از مراکز حاکمیتی و سیاسی، مأمنی برای حفاظت از پیروان این مذهب در برابر حملات دولت قدرتمند سلجوقی بود. اسماعیلیان به منظور دفاع از خود در این منطقه، اقدام به ساخت دژهایی مستحکم بر سر راه­های ارتباطی و شهرهای مهم و در بلندای کوه­های سخت‌گذر نمودند. این دژهای کوهستانی توانسته­اند در درازای یک دورۀ 170 ساله به‌عنوان پناهگاهی برای گسترش­دهندگان و پیروان این مذهب عمل نمایند. از جمله­ دژهای شاخص این منطقه در جنوب شهرستان و شهر بیرجند، قلعۀ دَرّه/حوض غلام­کش است. این قلعه بر سر راه ارتباطی نواحی مرکزی ایران (همچون اصفهان، سیستان، یزد و کرمان) به قهستان و نواحی مرکزی و شمالی خراسان و فرارود قرار گرفته است.  هدف این پژوهش، توصیف و تحلیل معماری قسمت­های مختلف قلعۀ بند درّه/غلام­کش با تأکید بر یافته­های آواربرداری این قلعه در سال 1387ش. است. قلعۀ غلام­کش/درّه مانند سایر دژهای اسماعیلی منطقه دارای بخش‌های مختلفی چون ارگ، حوض­انبارهای متعدّد، خربند، حصار بیرونی، اصطبل، قبرستان و همچنین آسیاب، مکان برداشت خاک/خاک‌کن و ... می‌باشد. پژوهش حاضر بر اساس روش توصیفی‌ ـ‌ تحلیلی و رویکرد تاریخی ـ‌ فرهنگی انجام شده و یافته­های آن به صورت میدانی و کتابخانه­ای گردآوری شده است.

کلیدواژه‌ها


امیرحاجلو و صدیقیان، حسین(1399)، «مطالعه باستان­شناختی سفال­های دوران اسلامی محوطه­ی قلعه سنگ؛ شهرقدیم سیرجان»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 25، دوره 10، صص: 185-155.
انوری­مقدم، امیر؛ فرجامی، محمد؛ محمودی­نسب، علی­اصغر و سروش، محمدرضا(1400)، «گونه­شناسی، سفال­های نقش­افزوده قلعه­کوه قاین»، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 26، شماره 4، زمستان 1400، صص. 100-89.
اوکین، برنارد (1386)، معماری تیموری در خراسان، ترجمه علی آخشینی، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
بلر، شیلا (1387)، «مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول»، ترجمه میثم جلالی، تاریخ پژوهی، شماره 36 و 37، صص. 152-129.
جانفدا، مجتبی (1398)، بررسی مولفه­های دفاع غیرعامل قلاع شاخص منسوب به اسماعیلیان در خراسان جنوبی، پایان­نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی به راهنمایی سامان فرزین در گروه باستان­شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، منتشرنشده.
جوینى‏، علاءالدین عطاملک بن بهاءالدین محمد بن محمد (1391)، تاریخ جهانگشاى جوینى سه جلد در یک مجلد‏، مصحح محمد قزوینى‏، تهران: نگاه‏.
چمن­آرا، هادی و فرجامی، محمد (1391)، «بررسی گونه­های سفالی دوره سلجوقی نمونه موردی: قلعه کوه حسین قاینی»، همایش ملی هنر اسلامی، بیرجند، دانشکده هنر دانشگاه بیرجند.
حیدری، احمد(1391)، گزارش مقدماتی بررسی و شناسایی آثار و مکان­های فرهنگی بخش مرکزی شهرستان بیرجند، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان جنوبی، منتشرنشده.
رضایی، جمال (1381)، بیرجندنامه، به اهتمام محمود رفیعی، چاپ اول، تهران: هیرمند.
رضائی، محمد؛ ایرانشاهی، عباس و تبریزی، امیرحسین (1383)، دژهای باستانی کومش حلقه اتصال اساطیر و تاریخ، اثر، شماره 36 و 37، صص. 135-111.
شراهی، اسماعیل و صدیقیان، حسین (1398)، «مطالعه­ی باستان­شناختی سفال­های قرون میانی اسلامی دست­کند زیرزمینی تهیق خمین»، مطالعات باستان­شناسی پارسه، شماره 8، سال سوم، صص 158-141.
صدیقیان، حسین و غلامی، حسین (1391)، «سفال اسلامی منقوش بدون لعاب (شبه پیش از تاریخ) ایران»، پژوهش­های باستان­شناسی مدرس، شماره ششم و هفتم، صص. 142-134.
فرجامی، محمد (1387)، گزارش آواربرداری قلعه حوض غلام­کش، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد (1399)، دژهای کوهستانی قرون میانی اسلامی در خراسان جنوبی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1393)، فصل دوم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1394)، فصل سوم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1395)، فصل چهارم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1396)، فصل پنجم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرجامی، محمد، محمودی­نسب، علی اصغر (1397)، فصل ششم کاوش باستان­شناختی محوطه کهنک سربیشه- خراسان جنوبی، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، منتشرنشده.
فرقانی، محمدفاروق (1381)، تاریخ اسماعیلیان قهستان، چاپ اول، تهران: انتشارات آثار و مفاخر فرهنگی.
فرقانی، محمدفاروق (1386)، تاریخ اسماعیلیان قهستان، چاپ دوم، تهران: انتشارات آثار و مفاخر فرهنگی.
کاشانی، جمال­الدین ابوالقاسم عبدالله (1366)، زبده­التواریخ، بخش فاطمیان و نزاریان، به کوشش محمدتقی دانش­پژوه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کاظم­پور، مهدی؛ اکبری، رضا و عبداللهی­فرد، ابوالفضل (1402)، «مطالعه و واکاوی نقش­مایه­های آجری در مسجد-مدرسه ملک زوزن شهرستان خواف»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 50، صص. 124-91.
محمدی، مریم و رضائی، مصطفی (1399)، «مطالعه تاریخی و باستان­شناسی محوطه اسلامی انداجین همدان»، مطالعات باستان­شناسی، دوره 12، شماره 1، بهار 1399، صص. 159-140.
محمدی، مریم و رضائی، مصطفی (1400)، «بررسی و تحلیل گونه­شناسی سفال­های محوطه انداجین دشت همدان در ادوار سلجوقی و ایلخانی»، مطالعات باستان­شناسی دوران اسلامی، شماره 3، پائیز و زمستان 1400، صص. 116-95.
محمدی، مریم و شعبانی، محمد (1395)، «معرفی و تحلیل سفال­های دوران اسلامی محوطه زینوآباد بهار همدان»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 11، دوره ششم، پائیز و زمستان 1395، صص. 150-135.
مدرسی، فاطمه و سیفی، نسرین (1391)، «قلعه دختر»، مطالعات ایرانی، سال یازدهم، ش. 21، صص. 245-223.
مقدسی، أبوعبدالله محمد بن أحمد (1361). احسن­التقاسیم فی معرفه الاقالیم«ب2». ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
موسوی­حاجی، سیدرسول؛ خدادوست، جواد؛ تقوی، عابد و پورعلی یاری گوکی، شهین (1396)، «بررسی و مطالعه­ی تحلیلی سفالینه­های محوطۀی مالین شهرستان باخرز خراسان رضوی»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 13، دوره هفتم، تابستان 1396، صص. 172-157.
نصرآبادی، علیرضا (1381)، گزارش پیشنهاد ثبت اثر تاریخی قلعه حوض غلام­کش، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1391)، قلعه­های تاریخی خراسان جنوبی، چاپ اول، تهران: فکر بکر.
ویلی، پیتر (1386)، آشیانه عقاب، قلعه­های اسماعیلی در ایران و سوریه، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
هاجسن، مارشال گودوین سیمز(1368)، دولت اسماعیلیه(نزاریان ایران)، اسماعیلیان در تاریخ، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی.
همدانى، رشیدالدین فضل­الله (1381)، ‏جامع­التواریخ اسماعیلیان‏ و فاطمیان، مصحح محمدتقی دانش­پژوه و محمد مدرسی‏‏، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی‏‏.
Sedighian H.(2023). "Distribution and Diversity of Islamic Ceramic Types at Archaeological Sites of Khusf County", Iranian Journal of Archaeological Studies, 2023, Vol. 13, No.1, pp. 37-50.
Google earth

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 16 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 07 مرداد 1403